ፅሑፍ ቤተ እምነት ኣልመቅቃሕ፦ ቀድዳማይ ንጉሳዊ ፅሑፍ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪክካ

ኣብ ትግራይ፥ ምድረ ሓበሻ ይዅን መልላእ ቀርኒ ኣፍሪካ፡ ፅሑፍ ምኣዝ ተጀምሚሩ?

ዙ ሕትቶ ዙይ ል ምምልላስ፡ መጀምመርታ ፅሑፍ ኣይየናይ ፊደል ወ ቋንቋ ንምርምር ከም ዘልለና ምግላፅ የድልልይ። ብ ዛዕባ ፅሑፍ ቀድዲሙ ዝ ተፅሓፈ ዝ ዀነ ፊደል ወ ቋንቋ እይዩ ወግዕና። ቱ ቀድዲሙ ኣብ ምድረ ሓበሻ ዝ ተፅሓፈ ፊደል ወ ቋንቋ መን እይዩ?

መልሱ ልስሳነ ሳባ እይዩ። ፅሑፋት ልስሳነ ሳባ፡ ኣብ ምድረ ሓበሻ ከምኡ እውውን ኣብ ናይ ሎሚ ግዝኣታት የመን ተረኺቦም ኣልለው። ክሻብ ሀዚ ብ ዘልሎ መረድዳእታ፡ ፈልላማይ ፅሑፍ ልስሳነ ሳባ፡ ኣብ ሓድራማውት ዝ ይብብሃል ቦታ ናይ ሎሚ የመን ዝ ተረኸበ እይዩ። ዙ ፅሑፍ ዙይ፡ ኣብ ሞንጎ 1400 ወ 1000 ዓመተ ዓለም (ዓዓ) ኣብ ዘልሎ ግዝየ ከም ዝ ተፅሓፈ ይግምመት።

ፈልላማይ ንጉሳዊ ፅሑፍ ከ ምኣዝ ተርአየ? ንጉሳዊ ፅሑፍ እንት ንብል፡ መንግስታዊ ወይ ል ባዕል ስልጣን ዝ ይምልከት ፅሑፍ ብህለትና እይዩ። ዙይ ማለት፡ ብ ንጉስ፥ ብ ስም ንጉስ ወይ ኣብ ንጉሳዊ ትክካል ወይ ዕይዮ ዝ ተፅሓፈ ማለት እይዩ። ከም ዙይ ዝ በሉ ፅሑፋት ልስሳነ ሳባ፡ ካብ 800 ክሳብ 700 ዓዓ ኣብ ዝ ነበረ እውዋን ከም ዝ ተርእዩ መረድዳእታት ነገረ ሓድጊ ወድድሰብ ይሕብብሩ። ሓደ ካብ ዞም ፅሑፋት ዚኣቶም፡ መቓብር ጋዕዋ ኣብ ዝ ተብሃለ ስፍራ ኣብ ዓድዲ ኣኻውሕ (ጥቓ ከተማ ውቕሮ፥ ትግራይ ) ዝ ተረኸበ ፅሑፍ እይዩ። ዙ ፅሑፍ ዙይ ል ንጉስ ዋዕራን ዝ ይምልከት ኰይኑ፡ ኣብ ምድረ ትግራይ ይዅን ምድረ ሓበሻ ከምኡ እውውን መልላእ ቀርኒ ኣፍሪክካ፡ ክሻብ ሀዚ ብ ዘልሎ ርኽበት ነገረ ሓድጊ ቀድዳማይ ንጉሳዊ ፅሑፍ ዀይኑ ንረኽቦ።

ቱ ፅሑፍ ኣብ ገምገም ምስውዋእ መስዋእቲ ዝ ተቐረፀ እይዩ። ስእሊ ቱ ምስውዋእ መስዋእቲ ኣብ ላዕላይ ኣልሎ። ምስውዋእ መስዋእቲ፡ መስዋእቲ (ምሳሌ፡ ሕርዲ እንስሳ) ዝ ይግብበረልሉ ቅድዱስ ቦታ እይዩ። ቱ ኣብ ገማግሙ ዝ ተቐረፀ ፅሑፍ ልስሳነ ሳባ፡ ቱ ምስውዋእ ል ኣልመቅቃሕ ከም ዝ ተሰርሐ ይገልልፅ። ኣልመቅቃሕ፡ ኣምላኽ ቱ ዘመን ዀይኑ ኣብ ዓድድና ይዅን ኣብ የመን ይምልለኽ ነይሩ። ቱ ፅሑፍ ኣብ ኣርባዕቲም ገማግም ቱ ምስውዋእ ዝ ተፅሓፈ ዀይኑ፡ ከም ዙይ ይብል፦ 𐩥𐩲𐩧𐩬𐩽𐩣𐩡𐩫𐩬𐩽𐩮𐩧𐩲𐩬𐩽𐩨𐩬𐩽𐩧𐩵𐩱𐩣𐩽𐩥𐩦𐩭𐩩𐩣𐩽𐩲𐩧𐩽𐩠𐩢𐩵𐩪𐩽𐩡𐩱𐩡𐩣𐩤𐩢𐩽𐩺𐩥𐩣𐩽𐩸𐩨𐩲𐩡𐩽𐩨𐩺𐩩𐩽𐩱𐩡𐩣𐩤𐩢𐩽𐩨𐩺𐩢𐩱𐩽𐩨𐩬𐩭𐩺𐩽𐩲𐩻𐩩𐩧𐩽𐩥𐩱𐩡𐩣𐩤𐩢𐩽𐩥𐩹𐩩𐩢𐩣𐩺𐩣𐩽𐩥𐩹𐩩𐩨𐩲𐩵𐩬

ብ ፊላት ኢ ድሙፅ ግእዝ እንት ይፅሓፍ ዝ ይስዕብ ይዀን፦
ወዐረነ፡መለከነ፡ሰረዐነ፡በነ፡ረደአመ፡ወሰኀተመ፡ዐረ፡ሀሐደሠ፡ለአለመቀሐ፡የወመ፡ዘበዐለ፡በየተ፡አለመቀሐ፡በየሐአ፡በነኀየ፡ዐሰተረ፡ወአለመቀሐ፡ወዘተሐመየመ፡ወዘተበዐደነ

(ፅሑፋት ልስሳነ ሳባ ናብ ኢ ድሙፅ ግእዝ ወይ ብ ግልባጡ ል ምቅቅይያር ኣብ ዙይ ጠውውቑ።)
ክፍፋል ዙ ላዕላይ ዘልሎ ፅሑፍ ሳባ እንት ይትርጐም ከም ዙይ ይብል፦

ወድዲ ረድኣም ወ ሻኽቱም ዝ ዀነ ንጉስ ዋዕራን፡ እግዚእ ቤተ እምነት ኣልመቅቃሕ የሓ ዀይኑ ምስ ተሸመ፡ ዙ ምስውዋእ መስዋእቲ ል ኣልመቅቃሕ ኣሐድዲሱዎ።

ዙ ፅሑፍ፡ ኣምልኾ ኣልመቅቃሕ መንግስታዊ ምንባሩ፥ ብ መንግስቲ ኣብያተ እምነት ይስርርሐልሉ ምንባሩን ንግስንነት የሓ ብ ንኡሱ ብ ገፅ ደቡብ ካብ ውቕሮ ይሓልልፍ ምንባሩን ይሕብብር።

ቀድዳመዎት ንጉሳውያን ፅሑፋት ኣብ የሓን ጥቓ የሓን ከም ዝ ይነብሩን ክ ይርክከቡ ከም ዝ ይኽእሉን ይእምመን። ል ምንታይ ሲ፡ ዙ ፅሑፍ መቓብር ጋዕዋ ባዕሉ ከም ዝ ይሕብብረልና፡ መንናገሽሻ ንግስንነት የሓ ከተማ የሓ ስለ ዝ ነበረት እምሞ፡ መንግስታዊ ትክካላትን ፅሑፋትን ድምማ ኣብ መንናገሽሻን ጥቓኣን ክ ይቕድድሙን ክ ይበዝሑን ንቡር ስለ ዝ ዀነ።

ኣብ መቓብር ጋዕዋ፡ ካልኦት ፅሑፋት እውውን ተረኺቦም እይዮም። ካብኣቶም ኣብ እግሪ ቕርፂ ሰበይቲ ዝ ይርአይ ፅሑፍ እይዩ።